Người giữ gìn 2 di sản nhân loại ở Lim

Đến Lim, hỏi “bà Trằn Nguyễn Thị Trung” về Quan họ, người địa phương nơi đây sẽ đều “À” lên một tiếng và chỉ trục đường tới nhà “bà Trung thanh đồng”.

TIN LIÊN QUAN
	Người Việt ở Séc: Kết nối cộng đồng qua câu quan họ
	Đầu Xuân, du khách háo hức đổ về Hội Lim

Đã phổ biến lần đến đô thị Lim (Bắc Ninh) nhưng những chuyến đi công tác nhịn nhường như quá gấp gáp với tôi để có thể có cơ hội nói chuyện và thấu nắm bắt về những đóng góp của cư dân nơi đây đối với các di sản văn hóa.

Lần này, theo chân ông Nguyễn Sỹ Đang - Bí thơ chi bộ thôn Lũng Giang, đô thị Lim và các cháu bé xíu trong đội hát Quan họ nhí của làng, tôi đã được gặp một nghệ nhân không chỉ cả đời gắn bó với Lim, với Quan họ mà còn là một thanh đồng có tiếng.

Nghệ nhân bình dân Nai lưng Nguyễn Thị Trung cùng 3 thế hệ làng quan họ hát bài quan họ “Mời nước mời trầu”. (Ảnh MH)

Trong khoảng duyên nợ với dân ca…

Chúng tôi đến đền Vọng từ Côn Sơn Kiếp Bạc của mái ấm bà Trung khi các học viên lớp Quan họ của bà đang học hát vô cùng say sưa. Từ xa, người ta đã nghe giọng con nít trong trẻo: “Khách đến (í) đến chơi (hự hừ) nhà là chơi (hự hừ) nhà…”. Đây là lớp học Quan họ không tính tiền mà bà Trung dành cho các cháu thanh thiếu nhi từ 6-18 tuổi.

Thấy tôi còn đang ngỡ ngàng, ông Sỹ Đang cắt nghĩa luôn: “Ngày trước, lớp được tổ chức ở nhà văn hóa của thôn. Chị Trung đã đóng góp rất hăng hái cho lớp học này, cả về vật chất lẫn trực tiếp tham gia giảng dạy. Nhưng không nắm bắt sao, học ở nhà văn hóa thì các cháu lại tinh nghịch, thiếu dồn vào một chỗ. Lớp học đành ngưng. Thế rồi chị Trung (nay là Phó Chủ nhiệm CLB Quan họ ) và chị Hồng Thái (Chủ nhiệm CLB) thành lập lớp học tại gia đình, thì rất không thể tinh được là các cháu lại đi đều đặn và chăm chỉ”.

Tiếp chúng tôi với sự xởi lởi, và dễ mến đặc trưng của người Quan họ, bà Trung chia sớt: “Tôi hiện ra và lớn lên tại làng Quan họ nên chất dân ca đã đi vào tiềm thức và thấm đẫm trong loài người từ thuở thơ dại cho đến tận hiện nay. Mẹ tôi kể, từ khi khởi đầu biết bập bẹ, tôi đã lưu ý lắng tai người lớn cất tiếng hát. Đến khi được 5-7 tuổi, tôi đã theo người lớn tới hát ở các Lầu xanh Quan họ để học hát và nhập cuộc các đội Quan họ của thành phố Lim… Đấy, cứ dần dần, người lớn dạy con nít rồi ai cũng nhân thức hát”.

Bà kể, trong khoảng lâu bà ôm ấp ước muốn góp phần giáo huấn số đông vốn liếng dân ca của bản thân cho thế hệ trẻ, để chúng giữ gìn đúng cách. Thế nhưng, lớp học lại không duy trì được như ý muốn, vì đa dạng nguyên do. Không chấp thị thực tế đó, bà Trung đã cùng một người bạn của mình là bà Hồng Thái mời các em đến đình làng Lim và đền thờ của mái nhà học hát. Vẫn giáo án đó, vẫn là “cô giáo Trung, cô giáo Thái”, nhưng nhịn nhường như sự thay đổi môi trường khiến đồng đội trẻ chuyên tâm hơn vào việc học. Và, lớp học đó được duy trì tới tận bây chừ.

Nghệ nhân bình dân Trằn Nguyễn Thị Trung với cây bạn hữu tính trong giá Cô bé nhỏ thượng ngàn. (Ảnh: MH)

…tới thanh đồng tâm huyết

Câu chuyện giữa chúng tôi thoắt trở nên thân cận hơn bao giờ hết khi tôi hỏi bà về nguyên do người ta gọi bà là “bà Trung thanh đồng”. Mắt người nghệ nhân dân dã ấy như ánh lên nụ cười khi nói về việc sinh hoạt tôn giáo thờ mẫu cách đây không lâu được tổ chức UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể thây mặt của quả đât. Hóa ra, đây cũng là nhân tố mà bà Trung cực kì nhiệt huyết.

Xuất hiện trong một gia đình có nền nếp thờ Thánh, thờ Mẫu ở xứ Kinh Bắc, bà là đời thứ 5 của dòng tộc vẫn duy trì truyền thống này. Bà Trung cho nhân thức từ thời bao cấp đời sống còn rất gian nan, bà đã cắp cặp theo cố nội lên chùa lễ bái và học hầu thánh khi mới hơn 10 tuổi. “Hồi đó, tôi không nắm bắt lắm về ý nghĩa của tục thờ Mẫu, của văn hóa hầu Thánh, nhưng thấy cố nội làm cho thì tôi làm theo và thấy thích. Cố chính là người dạy tôi viết chữ nho, dạy rằng văn hóa của người Việt là thờ phụng ông bà, ông cha, nguyên do của bản thân mình. Cụ tôi bảo, con theo đạo Mẫu thì sau này các con sẽ là người mẹ mà nhà chồng phải nhớ, dương thế phải nhớ. Tôi  lại làm dâu một mái nhà có truyền thống thờ Mẫu. Văn hóa thờ Mẫu cứ như thế được bồi đắp cho tôi từng ngày”, bà Trung san sớt.

Kỷ niệm đáng nhớ nhất của nghệ nhân dân gian này là lần đi cùng đoàn của Giáo sư Ngô Đức Hưng thịnh (Trọng điểm Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng vietnam) mang di sản thờ Mẫu sang diễn giả tại Thái Lan. Tại đây, bà đã hầu đồng với ba giá: quan Đức Nai lưng Triều, giá Bà Chúa Đệ Hai và giá Cô đôi cam đường. Bà bảo: “Lúc tôi hầu giá È Triều, đại biểu cả 10 nước cúi đầu cung kính như thánh hiện thân vậy. Tiết mục của vietnam được Bộ Văn hóa Thái Lan đánh giá cao và vinh diệu nhất là tôi được phía Thái Lan trao bằng ca ngợi Nghệ nhân dân dã trái đất”.

Hiện thời, công tác chính của bà Trung, ngoài dạy hát Quan họ, là duy trì đạo Mẫu và dạy chữ Nho. Bà tâm can: “Mong muốn của tôi là được mạnh khỏe, tiếp tục giữ giàng văn hóa của dân tộc bản thân mình, khiến cho sao để di sản của bản thân lan tỏa đi khắp thế giới”.

Với bà, Quan họ và thờ Mẫu giống như là duyên, là nợ. Dù bà kiệm lời khi nói về mình, thế nhưng, nhìn nghệ nhân U60 này say sưa uốn nắn cho “những chồi non Quan họ”, trong môi trường thắm thiết của văn hóa thờ Mẫu, tôi có thể cảm chiếm được tâm huyết của bà bỏ ra cho loại hình văn hóa phi vật thể của quê hương, của nhân loại này kếch xù biết nhịn nhường nào.

Độc đáo những lễ hội tôn vinh âm nhạc truyền thống ở miền Bắc Ở miền Bắc hàng năm có đầy đủ lễ hội biểu thị sự tôn vinh âm nhạc truyền thống như: Hội Lim, Hội hát Dô, ...

Quan Họ: Liệu có giữ được sự tôn vinh...? Chúng ta sẽ giữ gìn, phát huy Dân ca Quan họ Bắc Ninh như thế nào trong thời kinh tế hoạt động mua bán bữa nay...?    ...

Bâng khuâng nhớ hội Lim Khắc khoải niềm quan họ, cứ hàng năm tới hứa lại lên, chúng tôi lên làng Lim từ chiều 11 tháng Giêng để được tận ...

Minh Hòa

Xem thêm: sửa chữa điều hòa